Türkçeye Almancadan geçmiş kelimeler: doğru kökenleriyle liste
Şalter, otoban, şnitzel, fön, şablon ve dübel Türkçeye Almancadan geçmiş kelimelerdir. İnternetteki listelerde ise Almanca diye verilen pek çok kelime aslında Fransızcadan ya da İtalyancadan geliyor: pantolon, ampul ve manivela bunların en bilinenleri. Bu yazıdaki her kelimenin kökeni TDK'nin Güncel Türkçe Sözlük'ünde ya da Nişanyan Sözlük'te kontrol edildi; iki sözlükte de Almanca kökeni doğrulanmayan kelimeler listeye alınmadı. Yazının sonunda ters yönü de bulacaksınız: Almancaya Türkçeden geçmiş kelimeler.
Hangi kelimeler Türkçeye doğrudan Almancadan geçti?
Aşağıdaki kelimelerin hepsini TDK, Güncel Türkçe Sözlük'te "Almanca" kökenli olarak veriyor. Şalter, şnitzel, otoban ve fön için Nişanyan Sözlük de aynı kökeni gösteriyor. Almanca sütununda kelimeler artikelleriyle yazıldı; Almancada artikel kelimenin parçasıdır.
| Türkçe | Almanca | Anlamı | Kaynak |
|---|---|---|---|
| şalter | der Schalter | anahtar, elektrik düğmesi | TDK, Nişanyan |
| şnitzel | das Schnitzel | galeta ununa bulanıp kızartılan dana ya da tavuk eti | TDK, Nişanyan |
| otoban | die Autobahn | otoyol | TDK, Nişanyan |
| fön | der Föhn | saçı kurutup biçim vererek tarama | TDK, Nişanyan |
| şablon | die Schablone | harf ve şekil çizmeye yarayan oyuk araç; basmakalıp örnek | TDK |
| dübel | der Dübel | vida için duvara çakılan plastik yuva | TDK |
| şnorkel | der Schnorchel | solukluk; denizaltının su altında kalmasını sağlayan düzen | TDK |
| haymatlos | heimatlos | vatansız | TDK |
| hinterlant | das Hinterland | iç bölge | TDK |
| panzer | der Panzer | zırhlı, yüksek tekerlekli araç | TDK |
| zeplin | der Zeppelin | hava gemisi | TDK |
| kayzer | der Kaiser | Alman kralı | TDK |
| kuvars | der Quarz | billurlaşmış silisin yaygın bir türü | TDK |
| volfram | das Wolfram | bir element; tungsten | TDK |
Aynı kelime, farklı anlam
Bazı kelimeler Almancada Türkçeden daha geniş anlamlıdır. Der Schalter elektrik düğmesinin yanında bankadaki ya da postanedeki gişe de demektir. Der Panzer Almancada her şeyden önce askerî tanktır; kaplumbağanın kabuğu da Panzer diye adlandırılır. Türkçedeki "panzer" ise TDK'ye göre polisin de kullandığı yüksek tekerlekli zırhlı araçtır.
Almanca harfler Türkçeye nasıl geçti?
Bu kelimeler Türkçeye yazıldıkları gibi değil, okundukları gibi geçmiş. Derste okunuş kurallarını anlatırken bu listeden yararlanıyorum; öğrencinin zaten bildiği kelimeden kurala gitmek, kuralı kuru kuru ezberletmekten daha kalıcı:
| Almanca yazım | Okunuşu | Örnek |
|---|---|---|
| sch | ş | Schalter → şalter, Schnitzel → şnitzel |
| ei | ay | Kaiser → kayzer, heimatlos → haymatlos |
| w | v | Wolfram → volfram |
| öh (h okunmaz) | ö | Föhn → fön |
| kelime sonunda d | t | Hinterland → hinterlant |
Son satır Almancanın önemli bir kuralını gösteriyor: kelime sonundaki d "t" gibi okunur. Bu yüzden Hinterland Türkçeye "hinterlant" diye geçmiş; der Hund (köpek) da "hunt" diye okunur.
Alman adlarından gelen kelimeler hangileri?
Bazı kelimeler bir Alman'ın soyadından geliyor. TDK bu iki kelimenin kökenini "özel adından" diye veriyor:
| Türkçe | Geldiği ad | Anlamı | Kaynak |
|---|---|---|---|
| dizel | Rudolf Diesel, Alman mühendis | dizel motoru | TDK |
| röntgen | Wilhelm Conrad Röntgen, Alman fizikçi | organın durumunu görmek için çekilen film; ışın ölçüm birimi | TDK |
Başka bir dil üzerinden gelen Almanca kelimeler var mı?
Evet. Bazı kelimelerin kökü Almanca, ama Türkçeye başka bir dil üzerinden gelmiş. Nişanyan Sözlük'e göre:
| Türkçe | Yolu | Almanca kökü | Kaynak |
|---|---|---|---|
| kiç | İngilizce kitsch üzerinden | der Kitsch (ucuz ve bayağı sanat ürünü) | Nişanyan |
| vals | Fransızca valse üzerinden | Walz, walzen (dönmek) fiilinden | Nişanyan |
Vasistas gerçekten "was ist das?" mı?
Pencerenin üstündeki açılır kapanır bölüme verilen "vasistas" adı TDK'ye ve Nişanyan'a göre Türkçeye Fransızcadan geçmiş. Nişanyan, Fransızca kelimenin Almanca was ist das? ("bu nedir?") sorusundan gelmiş olabileceğini, ama bunun kesin olmadığını yazıyor. Bu yüzden vasistas Almanca kelimeler listesine alınmadı.
Hangi kelimeler Almanca sanılıyor ama Almanca değil?
İnternetteki "Türkçedeki Almanca kelimeler" listelerinde sık görülen bazı kelimeler sözlüklere göre başka dillerden geliyor:
| Türkçe | Geldiği dil | Kaynak kelime | Kaynak |
|---|---|---|---|
| pantolon | Fransızca | pantalon | Nişanyan |
| ampul | Fransızca | ampoule (şişecik) | Nişanyan |
| manivela | İtalyanca | manovella | Nişanyan |
| kreş | Fransızca | crèche | Nişanyan |
| vites | Fransızca | vitesse | TDK |
| aysberg | TDK'ye göre Fransızca, Nişanyan'a göre İngilizce | iceberg | TDK, Nişanyan |
İki kelime ayrıca açıklama istiyor:
- Aysberg Almanca der Eisberg kelimesine çok benziyor ve okunuşu da çok yakın. Ama iki sözlük de kelimeyi Almancadan değil, iceberg biçiminden alıyor; yalnız hangi dilden geldiği konusunda ayrılıyorlar. Bu yüzden listeye alınmadı.
- Kreş, Nişanyan'a göre Fransızca crèche kelimesinden geliyor; Fransızca kelimenin kökü ise "beşik" anlamına gelen eski bir Germen biçimi. Germence, Almancanın da içinde bulunduğu dil ailesinin eski evresidir; Almanca değildir.
Almancaya Türkçeden hangi kelimeler geçti?
Almancada da Türkçeden gelen kelimeler var. Bazıları doğrudan, bazıları İtalyanca, Fransızca ya da Slav dilleri üzerinden geçmiş. Aşağıdaki köken bilgileri Duden'den ve DWDS'deki Wolfgang Pfeifer'in Etymologisches Wörterbuch'undan.
| Almanca | Türkçe kaynağı | Yolu | Kaynak |
|---|---|---|---|
| der Döner (Döner Kebab) | döner kebap | doğrudan | Duden |
| der Joghurt | yoğurt | doğrudan, 20. yüzyılda | DWDS |
| der Kiosk | köşk | İtalyanca ve Fransızca üzerinden | DWDS |
| der Dolmetscher (çevirmen) | dilmaç | Slav dilleri üzerinden | DWDS |
| der Turban | tülbent | büyük olasılıkla İtalyanca üzerinden, 16. yüzyılda | DWDS |
| die Tulpe (lale) | tülbent | Yeni Latince, Fransızca ve Felemenkçe üzerinden | DWDS |
| der Diwan (sedir, divan) | divan | Fransızca üzerinden | DWDS |
Bu kelimelerin bazılarının kökü Türkçeden de eski. DWDS'ye göre köşk Farsça gōše (köşe), tülbent Farsça dolband, divan Farsça dīwān kelimesine dayanıyor; dilmaç ise Anadolu'da konuşulmuş Mitanni dilindeki talami (aracı) kelimesine bağlanıyor. Lale anlamındaki Tulpe için DWDS, adın büyük olasılıkla sarık kumaşının rengine ya da sarığın biçimine yapılan bir benzetmeden geldiğini yazıyor.
Almancaya Türkçeden geçmiş kelimeleri öğrenirken de artikelleri unutmayın: der Joghurt, die Tulpe, der Kiosk. Artikel konusunun ayrıntıları Artikel ve Genus sayfalarında.
İlgili diğer yazılar: Jugendwort 2026 · der, die, das kuralları
Hazırlayan: Fatih Ün, Almanca Öğretmeni · Son güncelleme: